ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਪਰ ਕਿਵੇਂ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰਬਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਸਕੇ?ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਬੜੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਲੱਭੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਜੋਕਾ ਮਨੁੱਖ ਸਮਵਰਤੀ ਜੀਵਨ ਸੰਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਸ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਤਲਾਸ਼ੇ ਜਾ ਰਹੇ ਰਸਤੇਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਏ ‘ਵਿਸਮਾਦ’ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਰਾਹੀਂ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਹੋ ਰਹੇ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅੱਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਗਿਆਨ–ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਬਹੁ-ਪਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅੱਜ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਰੂਰਤ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਅਰਥ ਅਤੇ ਸਮਝ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਧੀਨ ਲਿਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੌਮਾਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ, ਧਰਮਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਵਿਚ ਬੰਨਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕਾਰਤੇਸੀਅਨ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਵਿਭਾਜਨਮਈ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵ ਅੰਦਰ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰਕਿਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਪਰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਵਿਭਾਜਨਮਈ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਚੇਤਨਤਾ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਦੈਵੀਪਣ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਿਸਟੀ ਨਾਲੋ ਨਿਖੇੜ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਜੋ ਆਰਥਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੋਲ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਉਸਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਚ ਵਿਗਾੜ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਤੋਂ ਉਲਟ ਨਿਰਰਹੱਸ, ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਉਪਭੋਗਵਾਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੀਵਨ ਜਾਂਚ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸਮਾਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚੇਤਨਾ, ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਹੈ। ‘ਵਿਸਮਾਦ’ ਦਾ ਆਮ ਅਰਥ ਹੈ—ਅਚੰਭਾ, ਹੈਰਾਨੀ, ਅਦਭੁਤਤਾ ਜਾਂ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ। ਵਿਸਮਾਦ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਬਹੁਪੱਖੀ ਅਤੇ ਅਸੀਮ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਅਦਭੁਤਤਾ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।ਇਸ ਕਰਕੇ ਵਿਸਮਾਦ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:
- ਅਨੁਭਵੀ ਪੱਧਰ – ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਦਭੁਤਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ।
- ਚਿੰਤਨਾਤਮਕ ਪੱਧਰ – ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚੋਂ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਦਾ ਜਨਮ।
- ਅਭਿਆਸੀ ਪੱਧਰ – ਉਸ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਨੂੰ ਜੀਵਨ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਵਿਸਮਾਦੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਜੀਵਨ-ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਵਿਸਮਾਦ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਵਿਹਾਰ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੋਚ, ਆਰਥਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸਮਾਦ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ‘ਇੱਕ ਅਤੇ ਅਨੇਕ’ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ। ਵਿਸਮਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੀ। ਇੱਕਵਾਦੀ ਜਾਂ ਇਕਹਿਰਾ ਚਿੰਤਨ ਅਕਸਰ ਇੱਕੋ ਸੱਚ, ਇੱਕੋ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਵਿਸਮਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ‘ਇੱਕ’ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਅਨੇਕ’ ਅਤੇ ‘ਅਨੇਕ’ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਇੱਕ’ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਮਾਜਕ ਮਹੱਤਵ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਭਾਸ਼ਾ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਟਕਰਾਅ ਘਟ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਮਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨਹੀਂ। ਏਕਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ—ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਰੱਖਣਾ।
ਵਿਸਮਾਦ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਜਾਂ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਕਸਾਰਤਾ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸਮਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਸ ਇਕਸਾਰਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਬਹੁਲਤਾ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਜੀਵਨ-ਵਿਧੀ, ਭਾਸ਼ਾ, ਕਲਾ, ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸਮਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਬੰਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ। ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੌਲਿਕਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਸੰਭਾਲਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਵਿਸਮਾਦ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਵੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਅਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸਮਾਦ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਨਵੇਂ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਨਵੀਂ ਸੰਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨੁਕਤਾ ਉਠਾਇਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸੰਕਲਪਕ ਅਤੇ ਰੂਪਕਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਕੱਟ ਕੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਨੂੰ ਵਿਸਮਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜਦਿਆਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸਮਾਦੀ ਜੀਵਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਚੇਤਨਾ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ, ਮਨੁੱਖ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਬਾਰੇ ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸਮਾਦ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਅਨੇਕਤਾ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਰਾਕਾਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਭੌਤਿਕ ਜਗਤ ਤੱਕ। ਇਹੀ ਬਹੁਪੱਖੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਸਮਾਦੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸਮਾਦ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਵਿਸਮਾਦੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਮੁੱਖਤਾ ਹੈ। ਵਿਸਮਾਦੀ ਸਮਾਜ ਉਹ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਵੇ, ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਲਈ ਥਾਂ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਸਮਾਦੀ ਜੀਵਨ-ਸੰਕਲਪ ਸਮਾਜਕ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਸਮਾਜਕ ਨੈਤਿਕਤਾ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਾਵਿ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚਲੀ ਵਿਸਮਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਇਹ ਪੱਖ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜੀਉਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਸਮਾਦੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਰਥ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸੰਬੰਧ ਹੈ।
ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੇ ਹਉਂ ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖਿੱਤੇ ਜਾਂ ਭਾਗ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਨਸਲੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉਪਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਉਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਇੱਕਵਾਦ ਵਿਚ ਸਿਮਟ ਜਾਦੀ ਹੈ। ਵਿਸਮਾਦੀ ਜੀਵਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜਿਆ ਜਾਂ ਰਿਹਾ ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਹਉਂ ਅਧੀਨ ਕਿਸੇ ਨਸਲੀ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਧਰਾਤਲ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀ ਬਣਦਾ (ਜਿਵੇਂ ਅਜੋਕੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰੂਪ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਧਰਾਤਲ ਜਾਂ ਕੌਮ ਨੂੰ ਵੱਖਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਧੱਕ ਰਹੇ ਹਨ) ਬਲਕਿ ਵਿਸਮਾਦ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸੰਕਲਪ ਜਿਸ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਿਰਜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਰਤਿ ਦੇ ਅਨੁਭਵੀ ਮੰਡਲਾਂ ਰਾਹੀ ਅਲਬੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਮਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੋਧਿਕਤਾ ਤਾਰਕਿਕ ਗਿਆਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀ ਬਲਕਿ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਬਿਨਸਦੀ, ਵਿਗਸਦੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਿਤਿਆ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵੀ ਰਸਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਸਮਾਦ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ।
