ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਲਿੱਪੀਆਂ ਹਨ- ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ। ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜੀਟਲ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਰੋਮਨ ਲਿਪੀ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਾਲੀਮੀ, ਅਦਬੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਿਪੀ ਹੈ। ਰੋਮਨ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨਾਂ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਉੱਤੇ ਵਧੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕੋ ਜ਼ਬਾਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਪੀਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਜੋੜਿਆ ਹੈ ?
ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਖਤੀ ਰਿਵਾਇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵੰਡ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਰੁਸਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ 1947 ਦੀ ਤਕ਼ਸੀਮ ਹੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਲਿਪੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਤਕ਼ਸੀਮ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਤਾਲੀਮੀ, ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਸਮਾਜੀ ਇੰਤਜ਼ਾਮਾਤ ਨੇ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਇਸ ਪਾਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਤਾਲੀਮੀ ਹਿਮਾਇਤ ਮਿਲੀ, ਜਦਕਿ ਉਸ ਪਾਰ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣੀ ਰਹੀ।
ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕੋ ਜ਼ਬਾਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਲਿਖਤ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕੋਈ ਪਾਠਕ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਕਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕੋਈ ਪਾਠਕ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨਾਲ ਵਾਕਫ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਸਮੁਲਖ਼ਤ (ਲਿਪੀ) ਦੀ ਅਣਜਾਣਤਾ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਅਦਬੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਹੱਕ਼ ਹੈ।
ਇਸ ਦੂਰੀ ਦਾ ਅਸਰ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਰਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਤਬਾਦਲੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਸੀ ਤਣਾਅ, ਵਪਾਰਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਰਾਬਤਾ ਬਿਲਕੁਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਸਾਂਝੀ ਵਿਰਾਸਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਅਜੇ ਵੀ ਸੌਖੀ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕ ਦੂਜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਹੀ ਨਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਸਾਂਝੀ ਅਦਬੀ ਦੁਨੀਆ ਕਿਵੇਂ ਵਸੀਹ ਹੋਵੇਗੀ?
ਇੱਥੇ ਰੋਮਨ ਲਿਪੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮੋਬਾਈਲ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਕੋਈ “Tusi kithe ho?” ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ “Tussi kithe o?”। ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਤਰੀਕ਼ਾ ਨਹੀਂ। ਇੱਕੋ ਲਫ਼ਜ਼ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਰੋਮਨ ਪੰਜਾਬੀ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੇ ਰਾਬਤੇ ਵਿੱਚ ਸੌਖੀ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੋਮਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਇਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ; ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨਾਂ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਆਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੋਮਨ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੁਝਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਲਿਪੀ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਦਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਦਲ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ਾਇਦ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਰੋਮਨ ਲਿਪੀ ਰਾਬਤੇ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ।
ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਅਦਬੀ ਤੇ ਤਾਰੀਖ਼ੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਾਂ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਲਿਪੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਬਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰਕਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਮਹਿਦੂਦ ਕਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਨੁਕ਼ਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਜਾਂ ਇੱਕ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਰਿਵਾਇਤਾਂ, ਸਿਆਸੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤਾਲੀਮੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਜ਼ਬਾਨ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਿਆ, ਜਦਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਅਧੀਨ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਨੂੰ ਕ਼ੌਮੀ ਜ਼ਬਾਨ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਮੁਲਕ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਤਾਲੀਮ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਦਾ ਮਸਲਾ ਵੀ ਘੱਟ ਅਹਿਮ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਣ ਤੱਕ ਮਹਿਦੂਦ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਦਾ ਮੌਕ਼ਾ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲਿਖਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਜਾਂ ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ- ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਨੂੰ ਦਿਲਚਸਪ, ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਪੀ-ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਫ਼ਾਇਦੇਮੰਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਲਿਪੀ-ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਤਰਜਮਾ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ: ਪਹਿਲੀ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੀ ਜ਼ਬਾਨ ਜਾਂ ਮਤਲਬ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ, ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਜਾਂ ਰੋਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਲਿਪੀ ਜਿੱਤੇਗੀ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਤਵੱਜੋ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਮੌਕ਼ੇ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਇਸ ਦੀ ਅਦਬੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਰਾਬਤਾ ਕ਼ਾਇਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਲਿਪੀਆਂ ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਤਾਲੀਮ, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰਾਬਤੇ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਹੋਰ ਵਸੀਹ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਬਾਰੇ ਇੰਨੀ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਬਾਈਵੀਂ ਸਦੀ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਜ਼ਬਾਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੁਨਿਆਦ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਕੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਸਕਣਗੀਆਂ, ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਚਾਲ ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਤੱਕ ਮਹਿਦੂਦ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ? ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਅਮਲਾਂ, ਸਾਡੀ ਤਾਲੀਮ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੀ ਸੰਜੀਦਗੀ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਾਡੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਹੈ।
